Vroeger werd zilverstift gebruikt op perkament. Door de hoge kwaliteit van tekenpapier zou je verwachten dat het niet meer nodig is om dierenhuid te gebruiken. Ik heb onderzocht of er andere redenen zijn om perkament voor zilverstift te gebruiken, behalve historisch onderzoek of artistiek concept. Net als het gebruik van zilverstift, vraagt het gebruik van perkament specifieke kennis en ervaring.
Perkament is heel dunne dierenhuid die uitgebreid is gewassen, in kalk gebaad, opgespannen, verder afgeschraapt met een speciaal mes en geschuurd met puimsteen en kalk (of met een elektrisch schuurapparaat).
De opkomst van de zilverstift in Europa liep, in de Middeleeuwen, ongeveer gelijk aan de introductie van papier zoals wij het kennen Arabieren en nog oostelijkere volken. Desondanks werd het duurzamere perkament nog lang gebruikt voor bijzondere voorwerpen zoals kunst, boekomslagen en juridische documenten. Daarnaast werd in de handel een plankje met geprepareerd perkament voor tijdelijke notities gebruikt.
Vroeger werd zilverstift gebruikt op perkament. Door de hoge kwaliteit van tekenpapier is het niet meer nodig om dierenhuid te gebruiken. Net als voor zilverstift geldt ook voor perkament dat hedendaags gebruik ervan vooral vanwege historisch onderzoek of uit artistieke keuze zin heeft. Gebruik van perkament vraagt wat specifieke kennis en ervaring.
Perkament is heel dunne dierenhuid die uitgebreid is gewassen, in kalk gebaad, opgespannen, verder afgeschraapt met een speciaal mes en geschuurd met puimsteen en kalk (of met een elektrisch schuurapparaat).
De opkomst van de zilverstift in Europa liep, in de Middeleeuwen, ongeveer gelijk op met de introductie van papier zoals wij het kennen van arabieren en verder oostelijk. Desondanks werd het duurzamere perkament nog lang gebruikt voor bijzondere voorwerpen zoals kunst, boekomslagen en juridische documenten. Daarnaast werd een plankje met geprepareerd perkament voor tijdelijke notities in de handel gebruikt.
Zilverstiftschetsen op perkament door Rembrandt
Wim Schot van het Rembrandthuis (waar ik april 2027 voor de Nederlandse Kring van Tekenaars een zilverstiftworkshop zal geven) wees mij erop dat Rembrandt zowel zilverstift als perkament gebruikte. Voor een etalage in het Rembrandthuis heeft Wim Schot zelf een velletje perkament geprepareerd voor zilverstift.
Ernst van de Wetering beschrijft in zijn boek Rembrandt. The Painter at Work. (AUP, 2000) hoe Rembrandt met zilverstift schetste op geprepareerd perkament. In het derde hoofdstuk Lost Drawings and the Use of Erasable Drawing Boards and ‘Tafeletten’ gaat hij verder in op het al dan niet tijdelijke karakter van zilverstiftschetsen op perkament. Papier was nog te duur voor de schetsen van ‘leerkinderen’. Zij kregen daarom een tafelette, een klein plankje met perkament erop gespannen, dat hergebruikt kon worden door het af te schuren en opnieuw te gronderen.
De laatste perkamentmaker van het land
Natuurlijk wil ik het dan op zijn minst ook een keer geprobeerd hebben. Nu is perkament, geheel tegen mijn verwachting in, moeilijk te krijgen. Het valt te bestellen in het buitenland, er zijn in Europa nog een paar perkamentmakers. Via Wim kwam ik terecht bij de laatste perkamentmakers van Nederland: Dick Timmerman en zijn dochter Ellen.
Dick slacht zijn dieren niet zelf. Hij komt aan zijn huiden vanuit verschillende bronnen. Het gaat dan vooral om de huiden van koe en geit maar als iemand toevallig een hert voor hem heeft, dan kan hij ook daarmee uit de voeten. Hoe jonger het dier, hoe beter het perkament wordt (fijner); Het beste is een ongeboren dier.
De vacht wordt van de huid geschraapt; De huid wordt regelmatig in een kalkbad geweekt; De opgespannen huid wordt geschuurd (screenshots van een RTV Oost item over Dick en Ellen Timmerman).
Het proces gaat in het kort als volgt. Eerst schraapt de perkamentmaker de vacht van de in een kalkbad geweekte huid: weken, schrapen, weken, schrapen. Daarna wordt de huid opgespannen en verder afgeschuurd met een elektrische schuurmachine en gedroogd.
Als het dier vlekken in zijn vacht heeft, blijven die vlekken zonder bleek zichtbaar in het perkament. Soms worden chemicaliën gebruikt om huiden te bleken om een effen kleur perkament te krijgen.
Dick Timmerman gebruikt liever geen chemicaliën. Het is onbekend wat voor invloed die chemicaliën op het perkament hebben op lange termijn: misschien wel een langzame verderfelijke. Als zulk perkament wordt gebruikt voor de restauratie van eeuwenoude manuscripten, dan zouden schadelijke gevolgen eeuwig zonde zijn, letterlijk.
Voor zilverstift heb je sowieso geen gebleekt perkament nodig. Zilverstiftgrond dekt deze vlekken al na één laag.
Als je goed kijkt, kun je in het perkament ook de ‘streng’ zien, waar de ruggengraat zat. Perkament zal altijd in de lengterichting van die streng bollen als het weer nat of vochtig wordt. Aan de huidkant zie je meer putjes waar de haren zaten. Het meeste is eraf geschraapt maar heel lichtjes blijft dat toch zichtbaar/voelbaar. De vleeskant heeft daarom vaak de voorkeur van de verluchter of tekenaar.
Perkament opspannen of niet?
Het perkament dat ik kocht van Dick Timmerman is in principe klaar voor gebruik maar moet, net als papier, nog wel geprepareerd worden met zilverstiftgrond.
Jaap Boerman beschrijft op zijn geweldig informatieve blog Arte Illuminandi de afweging om perkament al dan niet op te spannen voor gebruik. Bij het maken van perkament werd het natuurlijk opgespannen, maar bij het beschrijven of beschilderen hoeft dit niet. In de Middeleeuwen werd dit blijkbaar niet gedaan. Opgespannen perkament kun je als kladblokje gebruiken zoals handelaren in de havens van de zeventiende eeuw en leerkinderen: telkens weer afschuren en opnieuw gronderen.
Ik raad aan het perkament op te spannen voordat je het grondeert en het opgespannen te laten als je er met zilverstift op gaat tekenen. Luchtvochtigheid, je handen, tussentijds fixeren zorgen allemaal voor een sterke krulling van het perkament, waarbij de bolling aan de natte kant zit. Het is redelijk makkelijk weer vlak te maken maar wat bobbelig blijft het. Zilverstift is echt gebaat bij een regelmatige, vlakke ondergrond.
Kortom, opspannen maakt het gebruik van perkament ten opzichte van papier erg omslachtig en tijdrovend maar het is wel sterk aan te raden.
Perkament opspannen en gronderen
Boerman beschrijft het proces: eerst moet het vel een paar uur weken in water. Als het helemaal doorweekt is en slap en rubberig aanvoelt, span je het slappe perkament net als schilderslinnen op een plank. Tussen het perkament en het plankje leg je een vel nat tekenpapier.
Punaises met handvat kunnen makkelijk verwijderd worden maar zitten in de weg bij het tekenen. Ik gebruik daarom gewoon mijn nietpistool: als de omgevouwen rand eenmaal is gedroogd, snij ik die rand er toch af omdat deze in die vorm blijft staan. Eenmaal opgespannen laat je het perkament goed drogen. Het is nu zomer en één nacht voldoet, in vochtig weer kost het drogen wellicht langer.
Samen met de omslachtigheid is de mate van dood in het materiaal wel een (persoonlijke) reden voor mij om het niet papier te laten vervangen in mijn praktijk. Voor onderzoek maak ik een uitzondering, sorry geitje. Als het droog is, grondeer ik het terwijl het nog opgespannen is. Als de grondering goed droog is, kun je erop tekenen.
Perkament aanschaffen
Net na de introductie van papier in Europa, was perkament goedkoper. Nu papier op grote schaal machinaal kan worden gemaakt, zijn de rollen omgedraaid. Goede kwaliteit perkament is nog steeds uitsluitend het product van ambachtelijk handwerk dat door slechts een enkeling nog wordt gepraktiseerd.
Je schijnt in sommige Nederlandse papierwinkels perkament van inferieure kwaliteit te kunnen kopen. Op internet valt er uit het buitenland zeker perkament te kopen maar de vraag is wat voor kwaliteit je krijgt. Eigenlijk moet je perkament altijd voelen voordat je het koopt, omdat er zoveel mogelijke verschillen zijn.
Ik heb alleen het perkament van Dick Timmerman geprobeerd. Het vel dat ik bij hem kocht, was van heel fijne kwaliteit en kwam van een jonge geit. Daardoor was de prijs iets hoger dan die op internet – maar vergelijk met andere handelaren is heel lastig als je het perkament niet zelf kunt voelen. Ik betaalde vijftig euro voor een fijn vel van een jonge geit van grofweg 50 x 40 cm (niet in de vorm van een rechthoek maar in de vorm van een geit).
Mijn praktische ervaring
Opgespannen en geprepareerd op dezelfde manier waarop ik ook papier prepareer, tekent perkament prettig. Het is sterker dan papier en bij flinke bewerking met de zilverstift komen er niet zoals bij papier vezels los en daarmee grondering. Ik lijk ook iets beter details te kunnen tekenen maar dat zou ook een momentopname van mijn humeur kunnen zijn.
Ik heb het perkament op een plank gespannen met de randen eromheen getrokken. Hierdoor ligt je hand niet op dezelfde hoogte als het papier, dat de dikte van de plank hoger ligt. Dat is niet altijd handig omdat je de hoek van je zilverstift altijd wil controleren.
Bij erg vochtig weer begint perkament te stinken. En eenmaal losgesneden kan perkament bij een hoge luchtvochtigheid weer gaan bollen. Ik verwacht dit probleem niet wanneer het eenmaal goed ingelijst is.
Al met al is perkament duurder, omslachtiger en erg dierlijk, maar tekent het daadwerkelijk beter dan papier. Ik weet oprecht niet of ik dit vaker ga gebruiken. Papier werkt prima. Daardoor voelt het vreemd om de huid van een dier te gebruiken. Als ik de aard van perkament in het concept kan integreren, is perkament voor mij een superieure alternatieve drager.
Ontdek meer van ZILVERSTIFT
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
