Vroeger werd zilverstift gebruikt op perkament. Door de hoge kwaliteit van tekenpapier is het niet meer nodig om dierenhuid te gebruiken. Net als voor zilverstift geldt ook voor perkament dat hedendaags gebruik ervan vooral vanwege historisch onderzoek of uit artistieke keuze zin heeft. Gebruik van perkament vraagt wat specifieke kennis en ervaring.
Perkament is heel dunne dierenhuid die uitgebreid is gewassen, in kalk gebaad, opgespannen, verder afgeschraapt met een speciaal mes en geschuurd met puimsteen en kalk (of met een elektrisch schuurapparaat).
De opkomst van de zilverstift in Europa liep, in de Middeleeuwen, ongeveer gelijk op met de introductie van papier zoals wij het kennen van arabieren en verder oostelijk. Desondanks werd het duurzamere perkament nog lang gebruikt voor bijzondere voorwerpen zoals kunst, boekomslagen en juridische documenten. Daarnaast werd een plankje met geprepareerd perkament voor tijdelijke notities in de handel gebruikt.
Rembrandt en uitwisbare zilverstiftschetsen op perkament
Wim Schot van het Rembrandthuis (waar ik april 2027 voor de Nederlandse Kring van Tekenaars een zilverstiftworkshop ga geven) wees mij erop dat Rembrandt niet alleen zilverstift gebruikte maar dit ook deed op perkament. Voor een etalage in het Rembrandthuis heeft hij zelf een velletje perkament geprepareerd voor zilverstift.
Ernst van de Wetering beschrijft in zijn boek Rembrandt. The Painter at Work. (AUP, 2000) hoe Rembrandt met zilverstift schetste op geprepareerd perkament. In het derde hoofdstuk Lost Drawings and the Use of Erasable Drawing Boards and ‘Tafeletten’ gaat hij verder in op het al dan niet tijdelijke karakter van de zilverstiftschetsen op perkament. Papier was nog te duur voor de schetsen van ‘leerkinderen’. Zij kregen daarom een tafelette, een klein plankje met perkament erop gespannen, dat hergebruikt kon worden door het af te schuren en opnieuw te gronderen. Dit werd ook gebruikt als notitieblokje voor berekeningen in de handel.
De laatste perkamentmaker van het land
Natuurlijk wil ik het dan op zijn minst ook een keer geprobeerd hebben. Nu blijkt perkament, geheel tegen mijn verwachting in, moeilijk te krijgen te zijn. Het valt te bestellen in het buitenland, er zijn in Europa nog een paar perkamentmakers. Via Wim kwam ik terecht bij de laatste perkamentmakers van Nederland: Dick Timmerman en zijn dochter Ellen.
Dick slacht zijn dieren niet zelf. Hij komt aan zijn huiden vanuit verschillende bronnen, vooral koe en geit maar als iemand toevallig een hert voor hem heeft, dan kan hij daar ook mee werken. Hoe jonger het dier, hoe beter het perkament wordt (fijner); Het beste is een ongeboren dier.
De vacht wordt van de huid geschraapt; De huid wordt regelmatig in een kalkbad geweekt; De opgespannen huid wordt geschuurd (screenshots van een RTV Oost item over Dick en Ellen Timmerman).
Het proces gaat in het kort als volgt. Eerst schraapt de perkamentmaker de vacht van de in een kalkbad geweekte huid: weken, schrapen, weken, schrapen. Daarna wordt de huid opgespannen en verder afgeschuurd met een elektrische schuurmachine en gedroogd. Dick houdt niet van bleken met chemicaliën. Als het dier vlekken in zijn vacht heeft, blijven die vlekken zonder bleek ook licht zichtbaar in het perkament. Hier heb je geen last van na grondering.
Als je goed kijkt, kun je in het perkament ook de ‘streng’ zichtbaar, waar de ruggengraat zat. Perkament zal altijd in de lengterichting van die streng bollen als het weer nat of vochtig wordt. Aan de huidkant heb je meer putjes waar de haren zaten. Het meeste is eraf geschraapt maar heel lichtjes blijft dat toch zichtbaar/voelbaar. De vleeskant heeft daarom vaak de voorkeur van de verluchter of tekenaar.
Perkament opspannen of niet?
Het perkament dat ik kocht van Dick Timmerman is in principe klaar voor gebruik maar moet, net als papier, nog wel geprepareerd worden met zilverstiftgrondering.
Jaap Boerman beschrijft op zijn geweldig informatieve blog Art Illuminandi de afweging om perkament wel of niet op te spannen voor gebruik. Bij het maken van perkament werd het natuurlijk opgespannen, maar bij het beschrijven of beschilderen hoeft dit niet. In de Middeleeuwen werd dit blijkbaar niet gedaan.
Je kunt het ook opgespannen laten en als kladblokje gebruiken zoals handelaren in de havens van de zeventiende eeuw en leerkinderen: telkens weer afschuren en opnieuw gronderen. Dat raad ik aan, want luchtvochtigheid, je handen, tussentijds fixeren, zorgt allemaal voor een sterke krulling van het perkament, waarbij de bolling aan de natte kant zit. Het is redelijk makkelijk weer vlak te maken maar wat bobbelig blijft het. Zilverstift is echt gebaat bij een regelmatige, vlakke ondergrond.
Kortom, opspannen maakt het gebruik van perkament ten opzichte van papier erg omslachtig en tijdrovend maar het is wel sterk aan te raden.
Perkament opspannen en gronderen
Boerman beschrijft het proces: eerst het vel een paar uur laten weken in water. Als het helemaal doorweekt is en slap en rubberig aanvoelt, span je het op een plank over een vel nat tekenpapier, net als schilderslinnen. Punaises met handvat kunnen makkelijk verwijderd worden maar zitten in de weg bij het tekenen. Ik gebruik daarom gewoon mijn nietpistool: als de omgevouwen rand eenmaal is gedroogd, snij ik het er toch af omdat het in die vorm blijft staan. Eenmaal opgespannen laat je het perkament goed drogen. Het is nu zomer en één nacht voldoet, in vochtig weer wellicht langer.
Samen met de omslachtigheid is de mate van dood in het materiaal wel een (persoonlijke) reden voor mij om het niet papier te laten vervangen in mijn praktijk. Voor eenmalig onderzoek maak ik een uitzondering, sorry geitje.
Als het droog is, grondeer ik het terwijl het nog opgespannen is. Als de grondering goed droog is, kun je erop tekenen.
De prijs van perkament
Net na de introductie van papier in Europa, was perkament goedkoper. Nu papier op grote schaal machinaal kan worden gemaakt, zijn de rollen omgedraaid. Perkamentmaken gaat nog steeds volgens het oude ambacht en wordt door nog maar een enkeling gepraktiseerd.
Ik heb een drietal perkamentmakers naar hun prijzen gevraagd om iets van vergelijk te hebben, in Nederland en in Duitsland. In Zuid-Europa en het Midden-Oosten of nog verder weg is meer te vinden die het wellicht goedkoper aanbieden, maar die laat ik even links liggen. Al was het maar om het bijna verloren ambacht hier te steunen (en om uitstoot door onnodig vervoer te voorkomen).
Van de drie perkamentmakers heb ik alleen het perkament van Dick Timmerman geprobeerd dus ik kan niets zeggen over kwaliteitsverschillen. De twee in Duitsland lijken wat goedkoper maar ik heb de hoge verzendkosten uitgespaard door bij onze enige Nederlander zelf op te halen. De prijzen komen op die manier grofweg overeen. Sowieso geven niet twee geiten een zelfde vel perkament, wat vergelijken moeilijk maakt. Grove schatting van de prijs voor een vel perkament van een kleine geit:
- Dick Timmerman: 50 euro gratis ophalen in Wierden, Overijssel (geen BTW)
- Frank Donath: 25 euro + 15 euro verzendkosten vanuit Leipzig, Duitsland = 40 euro
- Jan Beckebrede: 35 euro + 15 verzending vanuit Drochtersen (bij Hamburg), Duitsland = 50 euro (!) excl 16% BTW (!)
Hier komt bij dat zowel Wim Schot van het Rembrandthuis als ik positieve ervaring hebben bij Dick Timmerman.
Mijn praktische ervaring
Opgespannen en geprepareerd op dezelfde manier waarop ik ook papier prepareer, tekent perkament prettig. Het is sterker dan papier en bij flinke bewerking met de zilverstift komen er niet zoals bij papier vezels los en daarmee grondering. Ik lijk ook iets beter details te kunnen tekenen maar dat zou serieus ook een momentopname van mijn humeur kunnen zijn.
Ik heb het perkament op een plank gespannen met de randen eromheen getrokken. Hierdoor ligt je hand niet op dezelfde hoogte, dat is niet altijd handig omdat je de hoek van je zilverstift altijd wil controleren.
Bij erg vochtig weer begint perkament te stinken. En eenmaal losgesneden kan perkament bij een hoge luchtvochtigheid weer gaan bollen. Ik verwacht dit probleem niet wanneer eenmaal goed ingelijst.
Al met al is perkament duurder, omslachtiger en erg dierlijk, maar tekent het beter dan papier. Ik weet oprecht niet of ik dit vaker ga gebruiken. Nodig is het niet, papier werkt prima. Daardoor voelt het vreemd om de huid van een dier te gebruiken. Maar als ik dit kan in het concept kan integreren, is het wel een fijne, alternatieve drager.
Ontdek meer van ZILVERSTIFT
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
